چهارشنبه 11 آذر 1383

مهره هاى سياه و سفيد در كتاب تاريخ مدارس

روزنامه ایران
سه شنبه ۱۰ آذر ۱۳۸۳ - ۱۷ شوال ۱۴۲۵ Tue, Nov 30, 2004
[ به دلیل حساسیت های سیاسی موجود و محدودیت های روزنامه و خبرنگار متاسفانه برخی از عبارات مصاحبه شونده بدون ذکر منبع در روزنامه ایران درج شده است که در متن زیر هر جا نام گوینده حذف شده بود در داخل کروشه قرار گرفته است]

مهرى حقانى
كتاب هاى درسى تاريخ مملو از مثلث توطئه ـ خيانت و عبرت است. اين كتابها نه تنها يك كتاب درس نيست، بلكه برآيند ديدگاه فكرى سياسى وقت است و هم از اين جهت است كه برخى حكومت ها وزن و حساسيت بيشترى براى آن قائلند. دانش آموز نيز هر چند با رغبت آن را فرا نمى گيرد، اما به خوبى حفظ مى كند كه گذشته اى تاريك و سياه داشته، هيچ نقطه امتياز يا عطفى نبوده، نه نياكان باستانى هوشمند و افتخار آميز داشته و نه تاريخ معاصر پيشرو و سنت شكنى. همه چيز، سياه و غريب وتوأم با خيانت و خفت بود تا اينكه...

سنت تاريخى نويسى اگر چه به پادشاهان منسوب است، اما به نظر مى رسد داراى تداول و سرنوشت تاريخى وهميشگى نيز شده است. شايد به همين سبب است كه خاندان پهلوى درنگارش تاريخ مى كوشيد سير ما جرا و تأثيرگذارى هر پادشاه و سلسله را به شكلى تعبير كند كه گويا سرانجام به عاقبت به خيرى خاندان پهلوى ختم مى شد. اما مهم آن است كه، نسل جديدهيچ نقطه عطفى در آموخته هاى تاريخى خود نسبت به گذشته نمى يابد. آنها نه از دوره باستان و نياكانشان جاى پاى خوش شگونى مى شناسند نه مى دانند نخستين دانشگاه تمدن باستانى در سرزمين پارس قرار داشته، مترجم، فيلسوف و صنعتگر داشته اند و پادشاهانشان چه تفكر سياسى اى داشته اند كه سالها بر بزرگترين امپراتورى شرق حكومت مى كردند.
تنها مى توانند به واسطه اينترنت هاى خانگى شان بفهمند فيلمى به نام كوروش را يك خارجى به زودى خواهد ساخت. و نه از تحليل توفيقات خاندان صفوى و سلجوقى، نه از آل بويه، نه ازنهضت ترجمه و ... بعد از اسلام اشاراتى شنيده اند و نه از عباس ميرزا در وازه بان عصر جديد نوسازى، از تفكر اجتماعى - سياسى ايرانى و ديگر روشنفكران و تفكرات اين سده، كمتر چيزى مى خوانند. البته كتاب درسى تاريخ، دانش آموزان را به يك مرور و اجمال كلى مى رساند. توالى سلسله ها و پادشاهان، جنگ ها و پيروزى ها شايد هم چنين انتظارى از يك كتاب فشرده و درسى دور است. اين در حالى است كه حتى تفكر تاريخ نويسى در مورد بسيارى از شخصيت هاى برجسته و ملى نيز. از مشى نقد دور است. آنقدر كه شخصيت هاى تاريخى ما نيز، يا خو نخوار و خيانت كارند يا قديس و كاريزما.
در حقيقت، كتاب درسى تاريخ نيز كتابى است كه از روى كتاب كلى تر وضعيت بيرونى موجود نوشته شده است. همان چيزى كه محمد قائد، نويسنده و روزنامه نگار اشاره مى كند: «تاريخ» شرح زندگى جوامع است. شرح و تابعى از يك جامعه كه تاريخ آن جامعه را مى سازد. اينكه روابط چطور بوده و انسانها چطور زندگى مى كردند. با اين حال در مورد تاريخ يك نظريه واحد وجود ندارد. در ايران اولين كتابهاى درسى زمان رضاشاه به ايران باستان بسيار مى پرداختند، پادشاهان قاجاريه بى كفايت و خوشگذران بودند و اين نقيصه با خاندان پهلوى جبران مى شد و اين محور تاريخ نويسى در آن دوران بود. البته چنين ديدى به تاريخ در بسيارى از جوامع وجود دارد. حكومت تزارى محكوم به فنابوده سپس حكومت شورايى بايد جايگزين مى شده. در جنوب شرقى آسيا دعواى سنگينى هست كه ژاپنى ها مى نويسند ارتش ژاپن به شبه جزيره كره رفته و مردم را متمدن كرده. در كره و چين اعتراضهاى شديدى مى شود كه شما يك ارتش اشغالگر بوديد، كره را به بردگى و زنها را به فحشا كشانديد. حتى زمانى در آمريكا به سفيد پوست هاى پروتستان اروپايى اعتراض مى شود كه اثر گذارى تمدن آزتك ها و ماياها را ناديده گرفته اند. »
اين همه در حالى است كه شيوه هاى بديع و ديگرى نيز در تاريخ نويسى به كارگرفته شده. برودل يك فرانسوى بود كه تاريخ را از ديدگاه روابط اجتماعى مى نوشت. با اين حال كتاب درسى تاريخ از دوره جديد تأسيس مدارس در ايران نشان مى دهد تدوين اين كتاب ها از حيث روش و منطق تفاوت چندانى نكرده است. همانگونه كه عمادالدين باقى، مدرس تاريخ مى گويد:« قبل از انقلاب، تاريخ در مقام تئوريزه كردن ديدگاههاى رسمى بود، اينكه باستان گرايى و نظام شاهنشاهى يك نظام فطرى است، نظامى كه در روح و روان ايرانى ريشه دارد. سعى مى شد اطلاعات داده شده، اين هدف را توضيح دهد. در اينجا تاريخ نگارى رسمى يا دولتى يك تاريخ نگارى ايدئولوژيك است كه در چارچوب ايدئولوژى مسلط تدوين مى شود. پس تاريخ تمام داده ها نيست، آن بخشى است كه در قامت تئورى ها مى ماند و بر قامت حكومت دوخته مى شود. آشكارا در صدد است جمعى را كاملاً تبرئه و جمعى را كاملاً متهم كند. روشنفكران، يك جريان زيان ده و خائن بودند و چهره هاى مستقل و ضد استبداد افراد خاصى بودند. درحقيقت تاريخ با يك سياه نمايى همراه است آنقدر كه دانش آموز در انتها با يك تاريخ سياه و ننگين در كشورش روبرو مى شود.»
تدريس تاريخ نيز به اين شكل، دچار برخى عوامل حاشيه اى و بيرونى هم هست. همانطور كه اين مدرس تاريخ ادامه مى دهد:«شانسى كه داريم اين است كه كتاب تاريخ جزو كتاب هاى مهجور است. اين بى اعتنايى باعث مى شود جلوى آثار منفى اين كتاب ها گرفته شود. چون دانش آموز اصلاً توجيه نيست، چرا بايد تاريخ بخواند و يا چه نيازى به تاريخ دارد. اين مسأله خود به ۳ دليل اتفاق مى افتد. نخست معلمان تاريخ نمى توانند ايجاد علاقه كنند. اينكه تاريخ را نه خشك و مدرسه اى بلكه به سبك خاطره و داستان براى بچه ها تعريف كنند، دانش آموز احساس كند يك فيلم جذاب را با كلام معلم پيگيرى مى كند. دوم محتواى كتاب درسى است كه دافعه ايجاد مى كند. به طورى كه معلم هم بى انگيزه مى شود. آموزگاران مكلفند درسى بدهند كه بايد امتحان بگيرند پس همان چيزى را درس مى دهند كه در كتاب است. همين، روى معلم هم اثر تخريبى دارد و اثر ديگرش روى دانش آموز است. گاهى آنچه در كتاب است برخلاف آن چيزى است كه در خانه يا مراجع مورد اعتماد ديگر گفته مى شود، دليل سوم هم تكنولوژى آموزش است. كتاب ها اغلب سياه و سفيد با مطالب حجيم و فاقد تنوعند. پرسش هايى كه دانش آموز به فكر واداشته شود، وجود ندارد. دانش آموز بايد آنقدر اعداد تاريخى حفظ كند كه ذهنش خسته مى شود.»
انتقاد از كتاب تاريخ مدارس در سال هاى گذشته آنقدر روبه فزونى گذاشت كه تصميم به تأليف كتاب جديدى براى سال دوم دبيرستان گرفته شد. اما كتاب جديد نيز مورد تأييد برخى ديدگاه ها قرار نگرفت.[عمادالدین باقی] يكى از مؤلفان اين كتاب در مورد معيارهاى مدنظر گرفته شده در تأليف مى گويد: كتاب هاى موجود بيشتر با تكيه بر محفوظات و حتى برخى مطالب خلاف واقع تدوين شده. ما اصل را بر اين قرار داديم كه با حداقل عبارات، حداكثر اطلاعات وجود داشته باشد. سعى كرديم با مراجعه به متون پژوهشى يك متن ساده تر را استخراج كنيم. در عين حالى كه رفرنس ها و مراجع را ندارد و متن را ساده و فشرده مى كند و به اصل حوادث مى پردازد. اصل ديگرى كه وجود داشت اين بود كه تاريخ نبايد بنابه تحليل مؤلف باشد، تنها گزارش بود، بين خبر و تحليل تفاوت گذاشتيم. اگر به تحليل نياز بود، دانش آموز مى تواند به كتاب هاى غيردرسى مراجعه كند. يك اصل سومى هم بود كه در تاريخ رسمى وارد خبرها و گزارشات اختلافى نشويم. راوى چيزهايى باشيم كه با وحدت نظر همراه است. يا حداقل به ارائه چند نظر بپردازيم. اين اصول همه رعايت شد. تنها كتابى بود كه با استقبال همه دبيران روبرو شد چون تاريخ نگارى فرمايشى و رسمى نبود.» [وی ادامه می دهد:]
اما كتاب درسى به روال و سياقى يكسويه و براساس ديدگاه سياه نمايى گذشته، در نهايت اين كاركرد منفى را دارد كه مخاطب، دچار نوعى انقطاع فرهنگى مى شود چون خود را داراى گذشته درخشانى نمى بيند، پس در برابر فرهنگ هاى ديگر به آسانى مى بازد. اين درحالى است كه اگر تاريخ به نحو صحيح و علمى تدريس شود ايجاد همبستگى اجتماعى و تقويت ملى و شخصيتى مى كند.
به گفته محمد قائد كتاب درسى تاريخ ناگزير است «در دو قطب مثبت و منفى خلاصه نشود. البته روال موجود هم رفته رفته تغيير يافته و به جانب دور شدن از افراط و تفريط رفته. تصور سال صفر و اينكه تاريخ را هم مى توان سال صفر كرد يك تصور اشتباه از تاريخ است. اينكه فلان سلسله خادم يا خائن بوده، يا هزارها سال ملتى در تاريكى محض بوده و يا در مقابل، روحيه ذوق زدگى نسبت به برخى رخدادهاى بعدى حاصل چنين تفكرى است.» با اين همه، كتاب مدرسه بازتاب دانش موجود در جامعه است. در جامعه ما هنوز به اندازه توقعمان كتاب هاى جامع و منصف نوشته نشده و از آنسو خرده فرهنگ هاى جامعه همه با هم سرستيز دارند. بنابراين حالت انكار حال به انكار گذشته هم منجر مى شود.
درنهايت نمى توان از يك كتاب درسى، در نقصان ديدگاه ها، اهداف و برنامه ها، بازجويى به عمل آورد. كتاب درسى، برآيند وضعيت فكرى و ساختار يك جامعه است. تاريخ نوين به سبك ايدئولوژيك بازتاب تفكر ايدئولوژيك است و تاريخ، مستقيماً با ساختار قدرت ارتباط پيدا مى كند. چنان كه باقى مى گويد: گاهى مانند رژيم گذشته، حكومت در صدد كسب مشروعيت تاريخى است. پس خود را وارث يك سلطنت كهنه معرفى مى كند اما در كل در كشورهايى كه ساختار حكومت، دموكراتيك باشد نيازى به اين ابزار ندارند چون مشروعيتشان را از نهادهاى مدنى مى گيرند. يك كتاب پژوهشى ممكن است براساس مطالعه، به برخى نتايج برسد اما آگاهانه در مقام اين نبوده كه خائن و خادم ارائه دهد. اما در نوشتن كتاب هاى تاريخ درسى، وضع فرق مى كند. در مورد همه چيز تصميم گيرى مى شود. مجموعه اى است كه تمام ملاحظات نوشته مى شود. خيلى از اتفاقات، آگاهانه نمايش داده مى شود. با اين قصد قبلى كه افراد به گونه دلخواه معرفى شوند درنهايت ساختار فكرى كتاب درسى تاريخ، مشابه ساختار سياسى است. كتاب تاريخ درسى بازتابنده ساختار سياسى موجود است. هر تغييرى در يكى، نماينده تغيير در ديگرى هم هست. ما مى توانيم وضعيت مستقر سياسى در هر جامعه اى را از كتاب مورد تأييد ش تحليل كنيم. نگرش ها و آموزه هاى رسمى از طريق كتاب تاريخ به راحتى شناخته مى شوند. چنين چيزى نماينده شاخص مكتوب يك طرز تفكر است. «[باقی ادامه می دهد:]
كتاب درسى تا اندازه اى نشان ساختار سياسى را دارد كه به عنوان نمونه در اغلب كشورهاى دموكراتيك، كتاب درسى مشخص و سراسرى به نام كتاب تاريخ وجود ندارد. در مدارس آمريكا، اين انجمن هاى مدرسه هستند كه تصميم مى گيرند روى چه كتاب ها و محتوايى كار كنند. كتاب درسى مثل يك بخشنامه سراسرى نيست. ارجاع ها آزاد و متنوع معرفى مى شوند و امكان شكايت يا پى گيرى هاى خانواده ها هم وجود دارد.
درحقيقت، اين نوع ساختار فكرى و سياسى است كه كتاب درسى مانند تاريخ را هم مى سازد كتابى كه نمى تواند اولين و تنها كتاب متفاوت باشد و چون در جامعه ما به اندازه كافى نظرات مختلف وجود ندارد نمى تواند به عقايد و نظريه هاى مختلف هم راه بدهد. حساسيت كتاب درسى تاريخ براى تثبيت ديدگاه هاى موجود ساختار فكرى و سياسى موجود از همين جا مشخص مى شود. پس بيراه نيست كه بگوييم كتاب تاريخ را شايد اين بار نه پادشاهان، اما باز هم حكومت ها مى نويسند.




 

آخرين مطالب
بايگاني ماهانه - ميلادي
 November 2017 [3]
 October 2017 [4]
 September 2017 [4]
 August 2017 [1]
 July 2017 [5]
 June 2017 [2]
 May 2017 [6]
 April 2017 [3]
 March 2017 [2]
 February 2017 [7]
 January 2017 [8]
 December 2016 [2]
 November 2016 [3]
 October 2016 [3]
 September 2016 [1]
 August 2016 [2]
 July 2016 [2]
 June 2016 [4]
 May 2016 [1]
 April 2016 [3]
 February 2016 [1]
 January 2016 [4]
 December 2015 [2]
 November 2015 [4]
 October 2015 [1]
 September 2015 [1]
 August 2015 [6]
 July 2015 [1]
 June 2015 [4]
 May 2015 [3]
 February 2015 [5]
 January 2015 [6]
 November 2014 [5]
 October 2014 [1]
 September 2014 [5]
 August 2014 [1]
 July 2014 [1]
 June 2014 [3]
 May 2014 [2]
 April 2014 [3]
 March 2014 [2]
 February 2014 [2]
 January 2014 [2]
 December 2013 [5]
 November 2013 [4]
 October 2013 [3]
 September 2013 [4]
 August 2013 [5]
 July 2013 [6]
 June 2013 [1]
 May 2013 [1]
 March 2013 [1]
 February 2013 [3]
 January 2013 [2]
 December 2012 [4]
 November 2012 [3]
 October 2012 [4]
 September 2012 [3]
 August 2012 [2]
 July 2012 [5]
 June 2012 [3]
 May 2012 [2]
 April 2012 [3]
 March 2012 [4]
 February 2012 [4]
 November 2011 [1]
 October 2011 [2]
 September 2011 [1]
 July 2011 [4]
 December 2010 [6]
 November 2010 [2]
 October 2010 [3]
 September 2010 [4]
 August 2010 [2]
 July 2010 [1]
 June 2010 [3]
 May 2010 [4]
 April 2010 [5]
 March 2010 [1]
 February 2010 [2]
 January 2010 [1]
 December 2009 [6]
 November 2009 [6]
 October 2009 [11]
 September 2009 [4]
 August 2009 [12]
 July 2009 [6]
 June 2009 [9]
 May 2009 [9]
 April 2009 [6]
 March 2009 [7]
 February 2009 [9]
 January 2009 [9]
 December 2008 [7]
 November 2008 [1]
 October 2008 [1]
 August 2008 [1]
 June 2008 [4]
 April 2008 [6]
 March 2008 [2]
 February 2008 [3]
 January 2008 [1]
 December 2007 [1]
 October 2007 [2]
 September 2007 [9]
 August 2007 [19]
 July 2007 [9]
 June 2007 [13]
 May 2007 [22]
 April 2007 [6]
 March 2007 [7]
 February 2007 [7]
 January 2007 [18]
 December 2006 [5]
 November 2006 [6]
 October 2006 [10]
 September 2006 [7]
 August 2006 [11]
 July 2006 [8]
 June 2006 [16]
 May 2006 [16]
 April 2006 [7]
 March 2006 [16]
 February 2006 [11]
 January 2006 [5]
 December 2005 [17]
 November 2005 [14]
 October 2005 [8]
 September 2005 [13]
 August 2005 [22]
 July 2005 [8]
 June 2005 [17]
 May 2005 [28]
 April 2005 [12]
 March 2005 [13]
 February 2005 [13]
 January 2005 [19]
 December 2004 [16]
 November 2004 [30]
 October 2004 [41]
 September 2004 [15]
 August 2004 [18]
 July 2004 [29]
 June 2004 [25]
 May 2004 [21]
 April 2004 [18]
 March 2004 [12]
 February 2004 [6]
 January 2004 [13]
 December 2003 [24]
 November 2003 [22]
 October 2003 [16]
 September 2003 [11]
 August 2003 [14]
 July 2003 [3]
 June 2003 [2]
 May 2003 [8]
 April 2003 [4]
 March 2003 [6]
 February 2003 [3]
 January 2003 [4]
 November 2002 [12]
تماس
 emad_baghi at hotmail.com
دريافت با اي ميل
:: براي آگاهي از مطالب تازه، آدرس اي ميل خود را در کادر زير وارد نماييد:

اطلاعات جانبي
::  تاکنون 1153 مطلب و 706 نظر در اين سايت منتشر شده است.
:: براي مشاهده آمار بازديدکنندگان سايت مي توانيد را کليک نماييد.
::  نسخه اکس ام ال اين سايت را در اينجا مشاهده نماييد.
:: اين سايت توسط برنامه مووبل تايپ3.121 طراحي و اجرا شده است.
::  کليه حقوق اين سايت بر اساس امتياز Creative Commons  متعلق به عمادالدين باقي است.