چهارشنبه 23 دی 1383

دوئل با گوساله سامري (قسمت دوم)

روزنامه شرق شنبه 26دی 1383
سنت «فصل»
در عهد سنت و پيش از استقرار قانون به مفهوم مدرن، دعاوي و نزاع‌ها با سنت «فصل»، حل و فصل مي‌شدند. كدخدا و ريش سفيد قوم و رئيس ايل و عشيره و روحاني شهر حكميت مي‌كردند و قول آنها «قول فصل » بود و نزاع را پايان مي‌‌بخشيد. در حقيقت قضاوت به صورت غيرمتمركز، محلي و مدني در قالب نهادهاي سنتي بومي و محلي صورت مي‌گرفت. با پيدايش دولت و ديوانسالاري جديد، كه نظام قضايي و لشگري و كشوري به صورت متمركز توسط دولت ساماندهي شد و بوروكراسي ويژه آن شكل گرفت، در نظام حقوقي فقط احكام قضايي رسمي معتبر بود و دستگاه بوروكراتيك قضايي با آواري از مرافعات روبه‌رو شد كه بسيار فراتر از ظرفيت و توانايي آن بود. افراد معدود و امكانات محدود نمي‌توانستند پاسخگوي مسائل باشند لذا ناتمام ماندن مرافعات خود موجب تكرار و تداوم منازعات و پيچيده‌تر شدن مسئله مي‌گرديد. در ايران پيش از انقلاب، دولت به منظور پر كردن شكاف بزرگي كه ميان پتانسيل دستگاه قضايي و كثرت دعاوي بود بر آن شد كه سنت «فصل» را احيا كند و بسياري از مرافعات در محل و به دست خود مردم حل و فصل شوند و به مرحله احضار و تشكيل پرونده و دادرسي و صدور احكام و مجازات نرسد زيرا در اين صورت براي هر مرافعه و هر نفر ده‌‌ها كارگزار و كارمند اجير شده و هزينه اقتصادي و اجتماعي مضاعفي را تحميل مي‌كرد. بنابراين در برنامه انقلاب سفيد، «خانه‌هاي انصاف» گنجانيده شدند. تشكيل خانه‌هاي انصاف با اين هدف بود كه از ظرفيت‌هاي موجود در خود جامعه براي كاهش بوروكراسي و طولاني شدن رسيدگي به پرونده‌ها و عوارض نامطلوب آن بهره‌گيري شود. پس از انقلاب اسلامي خانه‌هاي انصاف به خاطر اينكه ميراث رژيم گذشته تلقي مي‌شدند منحل گرديدند اما پس از بيست سال دوباره ضرورت آن احساس شد و اين بار تحت عنوان هيات‌هاي حل اختلاف تشكيل شدند. مشابه اين نهاد در جوامع مدرن نيز وجود دارند. در نظام قضايي آمريكا چنين نهادي با عنوان هيات‌هاي ميانجيگري1 ياريگر دستگاه قضايي است.
در جامعه عرب زبان سنت فصل بسيار نيرومند بود و هنوز حيات دارد. در قسمتي از فيلم دوئل براي حل مسئله زينال و اسكندر و رفع اتهام از زينال كدخدا به ميدان مي‌آيد. در خوزستان ايران تا پس از انقلاب هنوز عشاير و بافت عشيره‌اي به ويژه در روستاها وجود داشته و بر نهادهاي مدرن غلبه دارند. خرده‌فرهنگ عشيره‌اي هنوز بيش از قانون و نظام حقوقي رسمي كاركرد دارد. اهالي روستاي حين در زمين بزرگي شبيه يك ميدان تجمع مي‌كنند و كدخدا لطيف كه در جنگ آسيب ديده و با ويلچر حركت مي‌كند در فضاي سكوت و انتظار مردم ده سخن مي‌گويد.
اسكندر: حين قبلاً بزرگ بود. نخل داشت، پول داشت، قدرت داشت، وِلي جنگ، قوم‌ ما رو كشت. مو شديم علامِتِ غرور ديگِران. وقتي برگشتيم يا مين كاشته بودن تو زمينمون يا نيشكر كساني از مو يا زِدَن به آب بِرِي فِرار از خشكي، يا سر نِهادن به برهوت و هپروت، يا نشستن رو زين سياست. ما مونديم و يه مشت جل و پِلاس و استخوان جِوونامون زير خاك، حالا گمشدمون پيدا شده، نه زير خاك، زنده‌ان، وِلي نه با غرور. تير خود سِرِي زينال خون جووناي حينو به زمين ريخت، مي‌دونم. به قانون طايفه او محكومه. وِلي كدوم طايفه؟ كو ناي نِفس كشيدن؟ حاجي لِطيف، امر مو مطاعه بِرِي همه، وِلي مباحه به اِذن تو كه عمودِ خيمه حيني، بسم‌الله... حاجي لطيف بر روي ويلچر در حالي كه اسكندر بالاي سر او ايستاده، لب به سخن باز مي‌كند. لطيف: مو دِلُم چركينه از زينال به جرم خيانت، چركينُم از ناخدا كه مرد خواهِرُمه، ولي قفل زبونُِم در قبال امر اسكندر.
ناخدا، نگران به لطيف و اسكندر نگاه مي‌كند. زينال در حياط، روي تراس نشسته است. درب خانه ناخدا باز است و زينال شاهد معركه وسط ميدان روستا است.لطيف: زينال هر كه هست، خائن يا قهرمان از ماست، مو كه لطيفم از او گذشتم، شما هم بگذريد. چند لحظه سكوت برقرار مي‌شود. همه به اسكندر نگاه مي‌كنند. بعضي سر به زير دارند. ناخدا نگران است. اسكندر رو به ناخدا مي‌كند و او را خطاب قرار مي‌دهد.
اسكندر: ها ناخدا، مرحم چه داري بِرِي دل چركين حاجي لطيف؟!
ناخدا: به حكم انصاف ما هم گذشتُم.

دوئل پدیده اجتماعی سنت فصل را که هنوز در مناطق حاشیه ایران کارکرد نیرومندی دارد نمایش می دهد که بیانگر جامعه ای در حال گذار است. جامعه ای که نهادهای تازه وارد در کنار سنت های نیرومند وارد علم می شوند اما به میزانی که مدرنیزه می گردند آن سنت ها تضعیف می شوند. اما دوئل نشان داد که دوئل با گوساله سامری یک تضاد تاریخی است و سنت فصل نمی تواند قانومندی این تضاد را حل کند و فقط در دل این تضاد حضور دارد نه بر فراز آن.

پي‌نوشت
1 – ن. ك. قضاوت آمريكايي آشنايي با سيستم قضايي آمريكا. دنيس هافمن. مترجمين عمادالدين باقي، محمدحسين باقي، نشر سرايي، 1382، ص 57




 

آخرين مطالب
بايگاني ماهانه - ميلادي
 March 2017 [2]
 February 2017 [7]
 January 2017 [8]
 December 2016 [2]
 November 2016 [3]
 October 2016 [3]
 September 2016 [1]
 August 2016 [2]
 July 2016 [2]
 June 2016 [4]
 May 2016 [1]
 April 2016 [3]
 February 2016 [1]
 January 2016 [4]
 December 2015 [2]
 November 2015 [4]
 October 2015 [1]
 September 2015 [1]
 August 2015 [6]
 July 2015 [1]
 June 2015 [4]
 May 2015 [3]
 February 2015 [5]
 January 2015 [6]
 November 2014 [5]
 October 2014 [1]
 September 2014 [5]
 August 2014 [1]
 July 2014 [1]
 June 2014 [3]
 May 2014 [2]
 April 2014 [3]
 March 2014 [2]
 February 2014 [2]
 January 2014 [2]
 December 2013 [5]
 November 2013 [4]
 October 2013 [3]
 September 2013 [4]
 August 2013 [5]
 July 2013 [6]
 June 2013 [1]
 May 2013 [1]
 March 2013 [1]
 February 2013 [3]
 January 2013 [2]
 December 2012 [4]
 November 2012 [3]
 October 2012 [4]
 September 2012 [3]
 August 2012 [2]
 July 2012 [5]
 June 2012 [3]
 May 2012 [2]
 April 2012 [3]
 March 2012 [4]
 February 2012 [4]
 November 2011 [1]
 October 2011 [2]
 September 2011 [1]
 July 2011 [4]
 December 2010 [6]
 November 2010 [2]
 October 2010 [3]
 September 2010 [4]
 August 2010 [2]
 July 2010 [1]
 June 2010 [3]
 May 2010 [4]
 April 2010 [5]
 March 2010 [1]
 February 2010 [2]
 January 2010 [1]
 December 2009 [6]
 November 2009 [6]
 October 2009 [11]
 September 2009 [4]
 August 2009 [12]
 July 2009 [6]
 June 2009 [9]
 May 2009 [9]
 April 2009 [6]
 March 2009 [7]
 February 2009 [9]
 January 2009 [9]
 December 2008 [7]
 November 2008 [1]
 October 2008 [1]
 August 2008 [1]
 June 2008 [4]
 April 2008 [6]
 March 2008 [2]
 February 2008 [3]
 January 2008 [1]
 December 2007 [1]
 October 2007 [2]
 September 2007 [9]
 August 2007 [19]
 July 2007 [9]
 June 2007 [13]
 May 2007 [22]
 April 2007 [6]
 March 2007 [7]
 February 2007 [7]
 January 2007 [18]
 December 2006 [5]
 November 2006 [6]
 October 2006 [10]
 September 2006 [7]
 August 2006 [11]
 July 2006 [8]
 June 2006 [16]
 May 2006 [16]
 April 2006 [7]
 March 2006 [16]
 February 2006 [11]
 January 2006 [5]
 December 2005 [17]
 November 2005 [14]
 October 2005 [8]
 September 2005 [13]
 August 2005 [22]
 July 2005 [8]
 June 2005 [17]
 May 2005 [28]
 April 2005 [12]
 March 2005 [13]
 February 2005 [13]
 January 2005 [19]
 December 2004 [16]
 November 2004 [30]
 October 2004 [41]
 September 2004 [15]
 August 2004 [18]
 July 2004 [29]
 June 2004 [25]
 May 2004 [21]
 April 2004 [18]
 March 2004 [12]
 February 2004 [6]
 January 2004 [13]
 December 2003 [24]
 November 2003 [22]
 October 2003 [16]
 September 2003 [11]
 August 2003 [14]
 July 2003 [3]
 June 2003 [2]
 May 2003 [8]
 April 2003 [4]
 March 2003 [6]
 February 2003 [3]
 January 2003 [4]
 November 2002 [12]
تماس
 emad_baghi at hotmail.com
دريافت با اي ميل
:: براي آگاهي از مطالب تازه، آدرس اي ميل خود را در کادر زير وارد نماييد:

اطلاعات جانبي
::  تاکنون 1125 مطلب و 706 نظر در اين سايت منتشر شده است.
:: براي مشاهده آمار بازديدکنندگان سايت مي توانيد را کليک نماييد.
::  نسخه اکس ام ال اين سايت را در اينجا مشاهده نماييد.
:: اين سايت توسط برنامه مووبل تايپ3.121 طراحي و اجرا شده است.
::  کليه حقوق اين سايت بر اساس امتياز Creative Commons  متعلق به عمادالدين باقي است.