شنبه 12 خرداد 1386

آسيب‌شناسي حقوق بشر در ايران امروز


حقوق بشر در عمل

هم ميهن شنبه، 12 خرداد 1386

ابتدا قصد داشتم يک مبحث نظري را عنوان کنم اما چون ميزبان، يک نهاد حقوق‌بشري بود ترجيح دادم از بحث نظري انتزاعي پرهيز و يک بحث نظري انضمامي را مطرح کنم؛ يعني بحثي که در عين کلي و نظري بودن محصول و بازتاب تجربه و معطوف به واقعيت است، لذا آسيب‌شناسي حقوق بشر در ايران امروز يا «حقوق بشر، آفت‌ها و روش‌ها» را در نظر گرفتم.

بحثي که مي کوشد يک نوع دسته‌بندي از مسائل آسيب‌شناختي حقوق بشر در جامعه امروز ما داشته باشد. شايد محتواي بحث‌ها تازگي نداشته باشند و من فقط يک تيپ‌شناسي مي‌کنم تا آسان‌تر فهرست‌گيري کنم.

اين مسائل هم جنبه داخلي دارند هم جنبه جهاني و بين‌المللي، هم جنبه فرهنگي دارند و هم جنبه سياسي و اجتماعي.

1 يکي از مسائل ما شکاف تاريخي دولت ـ ملت است که بي‌اعتمادي و دوگانگي عميقي را فراهم کرده به‌نحوي که در جامعه مدني سخن از تعامل، با اتهام دولتي‌شدن مواجه مي‌شود. هميشه اين انتظار وجود دارد كه يا با ما يا بر ما. در حکومت بر اين عقيده‌اند که اگر با آنها هماهنگي نکنيد حتما ريگي در کفش داريد و نوع سومي از رفتار که استقلال و حايل بودن است را هنوز باور ندارند. در نتيجه نهادهاي مدني براي حفظ تعادل خود گويي از طناب باريك سيرك گذر مي‌كنند.

2 پيشبرد حقوق بشر با ادبيات حقوق بشر ميسر است. ادبيات سياسي و پرخاشگرانه به تقويت مشکل نخست مي‌انجامد و راه را براي پيشبرد حقوق بشر ناهموار مي‌کند. اين ادبيات در لسان شخصيت‌ها، فعالان و نهادهاي حقوق‌بشري نيز مدنظر است و شامل آنان نيز هست. چه اين لحن و لسان پرخاشگرانه باشد مانند به كاربردن واژه‌هايي خشن وتند در بيانيه‌ها و چه لحني همراه با تحكم و آمريت مانند آنكه با واژ‌ه‌هاي دستوري و آمرانه گفته شود بايد هرچه زودتر فلان زنداني سياسي آزاد شود. زبان فعال حقوق بشر بايد زبان حقوقي باشد. به‌طور مثال، براي آزادي يك زنداني سياسي از گزاره‌هاي حقوقي بهره گيرند و چنين گفته شود كه نوع اتهام او اقتضا نمي‌كند در بازداشت طولاني به سر برد. يا آنكه طبق قانون نمي‌توان فرد را بيش از 24 ساعت در بازداشت نگه داشت. در واقع خواسته‌ها مشترك است با بياني ديگرگون.

3 فقد معرفتي: ما با مشکل فقد يا ضعف معرفتي مواجهيم. حقوق بشر مانند بقيه مدها، مد روشنفكري روز ما شده است؛ غافل از آنکه اين واژه چکيده يک جهان وسيع معرفتي است. براي اولين‌بار در طراحي روزنامه جمهوريت صفحه مستقلي به‌نام حقوق بشر تاسيس کرديم که در عمر دو هفته‌اي‌اش اين برکت را داشت که الگوي آن تقليد و تکرار شد. دوستان زيادي به من مي‌گفتند مگر درباره حقوق بشر چقدر حرف براي گفتن داريم که بخواهيم صفحه مستقلي به آن اختصاص دهيم و روزنامه تا سال‌هاي سال آن را تغذيه کند؟ در حالي که به‌جز اخبار حقوق‌بشري، جهان معرفتي و ادبيات حقوق بشر آنقدر غني است که توان ادامه چند ساله را دارد. کمتر کسي شايد عنايت كند که فقط اعلاميه 30 ماده‌اي حقوق بشر حاصل11 سال کار فکري جمعي توسط نخبگان و متفکران برگزيده‌اي از جهان در کميسيون حقوق بشر است.

ميثاق‌ها و پروتکل‌هاي بعدي آن هم هر کدام دنيايي بحث حقوقي و انديشه‌اي دارند. هر کلمه اعلاميه، پشتوانه عميق معرفتي دارد. علاوه بر اين انديشه حقوق بشر يک انديشه ايستا نبوده و مانند هر پديده بشري ديگري فرآيند تکاملي دارد و لذا پس از بحث‌هاي دوره تکوين اعلاميه و ميثاق‌ها همچنان فلسفه‌ها و نظريه‌هاي تازه درباره حقوق بشر به ميان آمده‌اند. اين، در حالي است که بسياري از مدافعان حقوق بشر با اين مساله بيگانه‌اند و مدافع عملي آن هستند، اما در پي مطالعه تخصصي آن نبوده‌اند. حقوق بشر از لحاظ علمي يک رشته تخصصي مستقل است، اما شايد ناگوار باشد بدانيم که در نظرسنجي‌هاي مستقيم و غيرمستقيم که از برخي دوستان مدافع حقوق بشر بسياري از آنها حتي خود اعلاميه و ميثاق‌ها را يک دور نخوانده‌اند. درباره قانون اساسي و ساير حقوق نيز چنين است. در دوره زندان مشاهده کردم که قريب به اتفاق زندانيان سياسي حتي يک دور آيين‌نامه و مقررات زندان‌ها را نخوانده بودند يا حتي آن را نديده بودند. زندانيان عادي که اساسا فکر مي‌کردند چنين چيزي وجود ندارد. لذا فقد معرفتي از مهمترين مسائل آسيب‌شناسي حقوق بشر است.

4 تداخل و آشفتگي مرزهاي سياست و حقوق بشر:در خصوص فعال سياسي و فعال حقوق بشر پيشتر در مقاله‌اي جداگانه به آن پرداخته‌ام و بيان شده كه منظور از اين تفكيك، اين نيست كه حوزه حقوق بشر و سياست، دو حوزه متفاوت نسبت به يكديگرند. ممکن است در زمينه‌هايي همپوشاني داشته باشند، اما رابطه اين دو کار تساوي نيست، عموم و خصوص من‌وجه است.

در شرايطي که احزاب سياسي و فعالان سياسي هم مدافع حقوق بشر مي‌شوند نگهداشت فاصله ميان اين دو خيلي مشکل مي‌شود. سياستمدار حرفه‌اي و حقوق‌بشري حرفه‌اي، دو نوع عمل هستند.

5 مشکل ديگر، نه فقط داخلي بلکه واجد جنبه خارجي هم هست. استفاده ابزاري از حقوق بشر توسط دولت‌هاي خارجي چه دموکراتيک باشند چه غيردموکراتيک، نتايج واحدي دارد يکي از آسيب‌هاي کنوني حقوق بشر روش ناصواب نيروهاي خارجي براي انتساب جنبش دموکراسي و حقوق بشر داخلي به خودشان است. براي يک مدافع اصيل حقوق بشر، معيار و اصل اول و آخر اين است که حقوق بشر رعايت شود يا حقوق بشر آسيب نبيند، لذا اگر بودجه‌گذاري، تبعات زيان آور دارد، يا آن را متوقف مي‌کند يا شفاف.

اما براي يک سياستمدار اصل بر پيشبرد اهداف سياسي است، لذا اگر جريان بومي حقوق بشر آسيب ببيند، اما اهداف او محقق شود، به کار خود ادامه مي‌دهد. بودجه‌گذاري سالانه آمريكا از همين دست است و گاه به اين باور دامن مي‌زند كه شايد عمدي در کار است كه به اين واسطه فعالان عرصه حقوق بشر در داخل تحت‌فشار قرار گيرند و آنان به ادعاهاي خود مبني بر نقض حقوق افراد استناد كنند.

6 مساله ديگر فقد سازمان است. فعاليت‌هاي حقوق‌بشري به صورت فردي، جوهر جنبش دفاع از حقوق بشر است زيرا قائم به انگيزه و عقيده است، اما اثرگذاري و جريان‌سازي آن منوط به نهادمند شدن و تشکيلات است و تشکيلات سراسري هم ناکام است، بلکه بايد نهادهاي مدني حقوق بشري محلي و موضوعي شکل بگيرند که در اين صورت نياز به صدها نهاد مدني در برابر قدرت دولتي است. به طور نمونه، در نروژ با چهار ميليون و 300 هزار نفر جمعيت تنها پنج هزار NGO براي حمايت از كودكان وجود دارد.

در چنين كشوري آيا امكان تضعيف حقوق كودكان وجود دارد؟ از طرفي اين نشان مي‌دهد اكثر شهروندان به نوعي عضو يكي يا بيشتر از NGOها هستند. به اين صورت تضمين قوي براي حمايت از حقوق بشر به وجود خواهد آمد. در واقع قدرت‌هاي مدني براي حمايت از حقوق بشر شكل گرفته‌اند. اگر به جاي نهادسازي در زمينه حقوق بشر تنها آن را لقلقه زبان كنيم، در نتيجه احساس ناکارآمدي حقوق بشر در جامعه موجب بي‌اعتمادي مردم نسبت به آن مي‌شود و آن را يک شعار و وعده دلخوش‌كنك تلقي مي‌کنند.

7 کار عملي، کار روشنفکري: خلاصه‌کردن حقوق بشر در کار روشنفکري و نخبه‌گرا و نخبه‌پسند از آسيب‌هاي ديگر آن است. مولفه‌هاي اجتماعي آن را بايد جدي گرفت. کار عملي باعث مي‌شود مردم تجربه عيني و ملموس از آن داشته باشند و نه با نظريه و کلام که با گوشت و پوست خود آن را لمس کنند.

8 عدم تبعيض در موضوع: فعالان حقوق بشر بايد در همه جا بدون تبعيض نسبت به هر مورد

نقض حقوق بشر حساسيت نشان دهند نه آنكه گزينشي عمل كنند. حقوق بشر تبعيض‌بردار نيست. بمبگذار و سياسي و کلاهبردار و ... هر يك واجد حقوقي هستند.

9 مشوب‌سازي دولتي: مشکل ديگر در تلقي و در نتيجه تقابل دولتي است. فضايي به وجود مي‌آيد که دفاع شما از حقوق متهم به جاسوسي، دفاع از جاسوس تلقي مي‌شود و دفاع از حقوق بمبگذار دفاع از تروريسم.

پرسيده مي‌شود، چرا از متهمان قتل و مالي و ... دفاع مي‌کنيد، اما با اين منطق دفاع از آنها هم دفاع از دزد و کلاهبردار تلقي خواهد شد در نتيجه همه بايد ساکت باشند تا حقوق متهم نقض شود. اين دفاع، دفاع از اتهام نيست، بلكه دفاع از حقوقي است كه آنان دارا هستند. همانگونه كه وکيل حتي براي جاسوس بايد امكان دفاع حقوقي داشته باشد.بايد ميان حقوق افراد و جرم آنان تفكيك قائل شد. به‌طور مثال، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران صراحت دارد، هتك حرمت و حيثيت فردي كه به حكم قانون محكوم و زنداني مي‌شود، ممنوع است و نقض‌كننده مستوجب مجازات است. لذا فردي كه به موجب قانون محكوم و زنداني شده ممكن است قاتل، دزد يا بمبگذار باشد. پس حقوق آنان را برطبق قوانين نبايد ناديده نگيريم.

* چکيده متن سخنراني عمادالدين باقي در انجمن حاميان حقوق بشر اصفهان




 

آخرين مطالب
بايگاني ماهانه - ميلادي
 September 2017 [4]
 August 2017 [1]
 July 2017 [5]
 June 2017 [2]
 May 2017 [6]
 April 2017 [3]
 March 2017 [2]
 February 2017 [7]
 January 2017 [8]
 December 2016 [2]
 November 2016 [3]
 October 2016 [3]
 September 2016 [1]
 August 2016 [2]
 July 2016 [2]
 June 2016 [4]
 May 2016 [1]
 April 2016 [3]
 February 2016 [1]
 January 2016 [4]
 December 2015 [2]
 November 2015 [4]
 October 2015 [1]
 September 2015 [1]
 August 2015 [6]
 July 2015 [1]
 June 2015 [4]
 May 2015 [3]
 February 2015 [5]
 January 2015 [6]
 November 2014 [5]
 October 2014 [1]
 September 2014 [5]
 August 2014 [1]
 July 2014 [1]
 June 2014 [3]
 May 2014 [2]
 April 2014 [3]
 March 2014 [2]
 February 2014 [2]
 January 2014 [2]
 December 2013 [5]
 November 2013 [4]
 October 2013 [3]
 September 2013 [4]
 August 2013 [5]
 July 2013 [6]
 June 2013 [1]
 May 2013 [1]
 March 2013 [1]
 February 2013 [3]
 January 2013 [2]
 December 2012 [4]
 November 2012 [3]
 October 2012 [4]
 September 2012 [3]
 August 2012 [2]
 July 2012 [5]
 June 2012 [3]
 May 2012 [2]
 April 2012 [3]
 March 2012 [4]
 February 2012 [4]
 November 2011 [1]
 October 2011 [2]
 September 2011 [1]
 July 2011 [4]
 December 2010 [6]
 November 2010 [2]
 October 2010 [3]
 September 2010 [4]
 August 2010 [2]
 July 2010 [1]
 June 2010 [3]
 May 2010 [4]
 April 2010 [5]
 March 2010 [1]
 February 2010 [2]
 January 2010 [1]
 December 2009 [6]
 November 2009 [6]
 October 2009 [11]
 September 2009 [4]
 August 2009 [12]
 July 2009 [6]
 June 2009 [9]
 May 2009 [9]
 April 2009 [6]
 March 2009 [7]
 February 2009 [9]
 January 2009 [9]
 December 2008 [7]
 November 2008 [1]
 October 2008 [1]
 August 2008 [1]
 June 2008 [4]
 April 2008 [6]
 March 2008 [2]
 February 2008 [3]
 January 2008 [1]
 December 2007 [1]
 October 2007 [2]
 September 2007 [9]
 August 2007 [19]
 July 2007 [9]
 June 2007 [13]
 May 2007 [22]
 April 2007 [6]
 March 2007 [7]
 February 2007 [7]
 January 2007 [18]
 December 2006 [5]
 November 2006 [6]
 October 2006 [10]
 September 2006 [7]
 August 2006 [11]
 July 2006 [8]
 June 2006 [16]
 May 2006 [16]
 April 2006 [7]
 March 2006 [16]
 February 2006 [11]
 January 2006 [5]
 December 2005 [17]
 November 2005 [14]
 October 2005 [8]
 September 2005 [13]
 August 2005 [22]
 July 2005 [8]
 June 2005 [17]
 May 2005 [28]
 April 2005 [12]
 March 2005 [13]
 February 2005 [13]
 January 2005 [19]
 December 2004 [16]
 November 2004 [30]
 October 2004 [41]
 September 2004 [15]
 August 2004 [18]
 July 2004 [29]
 June 2004 [25]
 May 2004 [21]
 April 2004 [18]
 March 2004 [12]
 February 2004 [6]
 January 2004 [13]
 December 2003 [24]
 November 2003 [22]
 October 2003 [16]
 September 2003 [11]
 August 2003 [14]
 July 2003 [3]
 June 2003 [2]
 May 2003 [8]
 April 2003 [4]
 March 2003 [6]
 February 2003 [3]
 January 2003 [4]
 November 2002 [12]
تماس
 emad_baghi at hotmail.com
دريافت با اي ميل
:: براي آگاهي از مطالب تازه، آدرس اي ميل خود را در کادر زير وارد نماييد:

اطلاعات جانبي
::  تاکنون 1146 مطلب و 706 نظر در اين سايت منتشر شده است.
:: براي مشاهده آمار بازديدکنندگان سايت مي توانيد را کليک نماييد.
::  نسخه اکس ام ال اين سايت را در اينجا مشاهده نماييد.
:: اين سايت توسط برنامه مووبل تايپ3.121 طراحي و اجرا شده است.
::  کليه حقوق اين سايت بر اساس امتياز Creative Commons  متعلق به عمادالدين باقي است.