سه شنبه 3 شهریور 1394

فیلسوف تنها یا تنهاترین فیلسوف


نگاهی به کتاب تنهاترین فیلسوف پدر معنوی بعث عربی

مجله صدا شماره 37 شنبه31مرداد1394 ص 36
هادی خسروشاهین

تئوری‌ها در خلأ زاده نمی‌شوند؛ بلکه در متن و بطن تحولات سیاسی و اجتماعی معنای خود را بازمی‌آفرینند تا هم امکانی برای تبیین و تشریح واقعیت فراهم آید و هم راهی به سوی گام نهادن در مسیر آینده.
اما در این میان ممکن است عناصری غیرواقعی، ایده‌آلیستی، رمانتیک و حتی کمیک بر اندیشه‌های تئوری‌پرداز سایه بیفکند و فرجام عملی پروژه نظریه‌پرداز را با فاجعه همراه کند. اگر از دل تبیین و تحلیل واقعیت، تئوری بیرون می‌آید، از درون دغدغه‌های ایده‌آلیستی و رمانتیک، متاتئوری. در این چارچوب اید‌ئولوژی ناسیونالیستی عربی اگر تنها فاجعه عملی و تئوریک در خاورمیانه نباشد، به طور قطع یکی از بلایای حوزه اندیشه‌ای در تحولات عربی است. با تأمل و درنگ در اندیشه‌ورزی تئوری‌پردازان ناسیونالیسم عربی می‌توان به عمق این فاجعة منطقه‌ای پی برد. هذیان‌گویی، ‌سامان بی‌چیدمان فکری، پارادوکس‌های متناوب و تقلیل‌گرایی آنچنان در اندیشه‌ پدران ناسیونالیسم عرب عیان و آشکار است که با مطالعة متون دست‌اول آنها می‌توان به خوبی دلایل شکست این پروژه ملی را در جهان عرب نشان داد. به قول مألوف و معروف وقتی پای تئوری می‌لنگد، در مقام کاربست و کاربرد آن نیز، توفیقی عاید نخواهد شد. اشتباه نکنید مخاطب این سطور میشل عفلق نیست، همو که ما به اشتباه در ایران بنیانگذار بعثیسم و ناسیونالیسم عربی می‌خوانیمش. فهم کامل و جامع از این پروژه ابتر و نامیمون در جهان عرب نه از درون آثار مکتوب عفلق به دست می‌آید و نه از سخنرانی‌های پر تب و تاب و بی‌مایه‌اش. او بی‌گمان برای انتشار افکار خام و ناپخته‌اش مدیون چهره‌ای ناشناخته برای ما جماعت پارسی است. عفلق بی‌تردید در دهه پنجاه تحت تأثیر مکتب و مرام فیلسوفی نام‌آشنا در جهان عرب بوده است. این عفلق نبود که واژة بعث یا همان رستاخیز عربی را به خورد جماعت خاورمیانه‌ای داد بلکه زکی‌ارسوزی برای اولین‌بار و از سال 1938 با ایدة بعث وارد حوزه عمومی در جهان عرب شد. او هم بنیان‌گذار باشگاه سیاسی و اندیشه‌‌ای عرب‌گرایی بود و هم مؤسس کتاب‌فروشی‌ای به نام البعث‌العربی در دمشق. اما باید زمان می‌گذشت تا ارسوزی به مرحله‌ای نائل آید که در آن اندیشه بورزد و ایدئولوژی نفرت‌برانگیز خود را ترویج و تبلیغ کند. این اتفاق بالاخره در اوایل دهه 1950 افتاد و جهان عرب شاهد انتشار افکار فیلسوف طبیعت‌گرایی بود که می‌خواست خاورمیانه را به عصر طلایی خود بازگرداند. او برای تحقق چنین ایده‌ای به هر وسیله‌ای چنگ زد: از ناسیونالیسم تا مدرنیزاسیون و از مالکیت خصوصی تا سوسیالیسم. تصور این بنیان‌گذار فکری بعثیسم و ناسیونالیسم عربی این بود که افلاطونی است که به جای غرب سر از شرق در آورده است. کانون محوری ایدئولوژی ارسوزی عنصر ملیت و ناسیونالیسم بود. او در میان جماعتی ازهم‌پاشیده و بی‌هویت و چندپارچه از غریزی و طبیعی بودن عنصر ملت سخت گفت تا نشان داده باشد استدلال‌هایش تا چه اندازه تمسخرآمیز است و تهوع‌آور. او حتی لازم ندید که در منطقة‌ پرآشوب که مرزهای کشورهای تازه‌تأسیسش را ساکس و پیکوی فرنگی بنا نهاده بودند از فرایند دولت‌سازی و ملت‌سازی سخن بگوید؛ گویی این منطقه از دیرباز با همین بافت و ساخت در قید حیات بوده است. پس طبیعی بود که در نگاه او قدمت ملیت عربی یا آنچه که او تحت عنوان امت عرب می‌نامید، به درازای تاریخ و حتی عصر ماقبل از آن در نظر گرفته شود. ارسوزی در پاسخ به این پرسش که چرا جهان عرب از قافله تمدنی عقب افتاد، با تقلیل و ساده‌سازی مساله بر عنصر مداخله خارجی تأکید می‌کرد. از نگاه او امت عربی و سهم آن در تمدن بشری آنچنان بود که با دفع و رفع مداخلات خارجی جهان عرب می‌توانست به وضعیت طلایی خود بازگردد. به همین دلیل ارسوزی شرایط حاکم بر پیرامونش را عرضی می‌دانست و نه ذاتی. پس از نگاه او همه‌چیز مساعد بود برای رستاخیز و بعثیسم عربی و تشکیل جمهوری متحدة عربی، البته جمهوری او هیچ تناسبی با جمهوری‌های عصر مدرن نداشت. او همان نگاه طبیعت‌گرا و غریزی به ملت را به نظام و نظم سیاسی نیز منتقل کرد. به باور او آنچه ملت عرب را بنیان می‌نهاد زبان عربی و ایدئولوژی بعثیسم بود. همین دو عامل نیز باعث می‌شد که او به تفکیک امت عرب از غیرعرب بپردازد و امتیازات ویژه و منحصربه‌فردی را برای همزبانان خود در نظر بگیرد. ارسوزی اعراب را فقط یک ملت نمی‌دانست بلکه منبع و ریشة تمام ملت‌ها و مردمان جهان تلقی می‌کرد. از نگاه او تمدن بشری به اعراب مدیون بود و لذا همه‌چیز برای بازگشت به عصر طلایی امت ممتاز عرب فراهم به نظر می‌رسید. معجون ارسوزی آنچنان بدطعم و تلخ بود که فقط از گلوی جاه‌طلبانی چون جمال عبدالناصر و شکری القوتلی پایین می‌رفت. اما در تاریخ 28 سپامبر 1961 وضعیت به ناگهان دگرگون شد. کودتا در دمشق پوچی افکار ارسوزی را اول به رخ خودش کشاند و بعد به رخ نخبگان جاه‌طلب جهان عرب. ارسوزی چاره را در اصلاح فکر دید و قدری واقع‌گراتر شد و از لجاجت‌های فلسفی دست برداشت در مرحله دوم حیات فکری ارسوزی شاهد عقب‌نشینی‌های جدی او از اندیشة ناسیونالیسم عربی هستیم. با وجود این، او همچنان فیلسوف موعودگرا باقی ماند. اگرچه در این دوره به جای عنصر خارجی بر علل داخلی عقب‌ماندگی‌های جهان عرب تأکید کرد و راه رستاخیز را از امت واحدة عربی به رفع استبداد، آموزش و پرورش سکولار و مبارزه با فرقه‌گرایی تقلیل داد اما با وجود همه این تقلاهای فکری او همچنان پدر فکری بعثیسم عربی ماند. او در دوره دوم حیات فکری‌اش از تشکیل ایده جمهوری متحده تقریبا دست برداشت چراکه به اعتقاد او نه دولت‌های عربی و نه امت آمادگی تحقق چنین ایده‌ای را نداشتند. او به جای جمهوری متحده خواستار لغو گذرنامه، حذف محدودیت‌های تحمیلی بر آزادی جابه‌جایی نیروی کار و همچنین لغو عوارض گمرکی شد. ایده‌ای که با وجود همة تعدیلاتش دوباره در عرصه عمل ابتر ماند و به توفیق خاصی نرسید. زکی ارسوزی فیلسوف پارادوکس‌ها بود. حتی با تعدیل اندیشه‌هایش هم نتوانست قدری از دوز و اندازه این تناقض گفتمانی برهد. در معجون افکار او همه‌چیز بود: سوسیالیسم، سرمایه‌داری، مدرنیته و فلسفة ضدمدرن. او حتی افلاطون خاورمیانه هم نبود، آنچنان که خود تصور می‌کرد. زکی ارسوزی اندیشمند نابلدی بود که در صورت موفقیت پروژه سیاسی ناصر می‌توانست هایدگر جمال شود. اگر ناصر پدر سیاسی ناسیونالیسم عربی بود، ارسوزی پدر فکری این اندیشة‌کاستی و تمایزگرایانه.
اگر می‌خواهید با زکی ارسوزی و تئوری ناسیونالیسم عربی و بعثیسم بیشتر آشنا شوید، کتاب اخیر دوست عزیز و مترجمم جناب آقای محمدحسین باقی را از دست ندهید. ترجمه سلیس و روان او بی‌گمان شما را بی‌واسطه با اندیشه‌های بنیانگذار ناسیونالیسم عرب بیشتر آشنا می‌کند. این کتاب چندی پیش توسط انتشارات سرایی منتشر شده است.




 

آخرين مطالب
بايگاني ماهانه - ميلادي
 March 2017 [2]
 February 2017 [7]
 January 2017 [8]
 December 2016 [2]
 November 2016 [3]
 October 2016 [3]
 September 2016 [1]
 August 2016 [2]
 July 2016 [2]
 June 2016 [4]
 May 2016 [1]
 April 2016 [3]
 February 2016 [1]
 January 2016 [4]
 December 2015 [2]
 November 2015 [4]
 October 2015 [1]
 September 2015 [1]
 August 2015 [6]
 July 2015 [1]
 June 2015 [4]
 May 2015 [3]
 February 2015 [5]
 January 2015 [6]
 November 2014 [5]
 October 2014 [1]
 September 2014 [5]
 August 2014 [1]
 July 2014 [1]
 June 2014 [3]
 May 2014 [2]
 April 2014 [3]
 March 2014 [2]
 February 2014 [2]
 January 2014 [2]
 December 2013 [5]
 November 2013 [4]
 October 2013 [3]
 September 2013 [4]
 August 2013 [5]
 July 2013 [6]
 June 2013 [1]
 May 2013 [1]
 March 2013 [1]
 February 2013 [3]
 January 2013 [2]
 December 2012 [4]
 November 2012 [3]
 October 2012 [4]
 September 2012 [3]
 August 2012 [2]
 July 2012 [5]
 June 2012 [3]
 May 2012 [2]
 April 2012 [3]
 March 2012 [4]
 February 2012 [4]
 November 2011 [1]
 October 2011 [2]
 September 2011 [1]
 July 2011 [4]
 December 2010 [6]
 November 2010 [2]
 October 2010 [3]
 September 2010 [4]
 August 2010 [2]
 July 2010 [1]
 June 2010 [3]
 May 2010 [4]
 April 2010 [5]
 March 2010 [1]
 February 2010 [2]
 January 2010 [1]
 December 2009 [6]
 November 2009 [6]
 October 2009 [11]
 September 2009 [4]
 August 2009 [12]
 July 2009 [6]
 June 2009 [9]
 May 2009 [9]
 April 2009 [6]
 March 2009 [7]
 February 2009 [9]
 January 2009 [9]
 December 2008 [7]
 November 2008 [1]
 October 2008 [1]
 August 2008 [1]
 June 2008 [4]
 April 2008 [6]
 March 2008 [2]
 February 2008 [3]
 January 2008 [1]
 December 2007 [1]
 October 2007 [2]
 September 2007 [9]
 August 2007 [19]
 July 2007 [9]
 June 2007 [13]
 May 2007 [22]
 April 2007 [6]
 March 2007 [7]
 February 2007 [7]
 January 2007 [18]
 December 2006 [5]
 November 2006 [6]
 October 2006 [10]
 September 2006 [7]
 August 2006 [11]
 July 2006 [8]
 June 2006 [16]
 May 2006 [16]
 April 2006 [7]
 March 2006 [16]
 February 2006 [11]
 January 2006 [5]
 December 2005 [17]
 November 2005 [14]
 October 2005 [8]
 September 2005 [13]
 August 2005 [22]
 July 2005 [8]
 June 2005 [17]
 May 2005 [28]
 April 2005 [12]
 March 2005 [13]
 February 2005 [13]
 January 2005 [19]
 December 2004 [16]
 November 2004 [30]
 October 2004 [41]
 September 2004 [15]
 August 2004 [18]
 July 2004 [29]
 June 2004 [25]
 May 2004 [21]
 April 2004 [18]
 March 2004 [12]
 February 2004 [6]
 January 2004 [13]
 December 2003 [24]
 November 2003 [22]
 October 2003 [16]
 September 2003 [11]
 August 2003 [14]
 July 2003 [3]
 June 2003 [2]
 May 2003 [8]
 April 2003 [4]
 March 2003 [6]
 February 2003 [3]
 January 2003 [4]
 November 2002 [12]
تماس
 emad_baghi at hotmail.com
دريافت با اي ميل
:: براي آگاهي از مطالب تازه، آدرس اي ميل خود را در کادر زير وارد نماييد:

اطلاعات جانبي
::  تاکنون 1125 مطلب و 706 نظر در اين سايت منتشر شده است.
:: براي مشاهده آمار بازديدکنندگان سايت مي توانيد را کليک نماييد.
::  نسخه اکس ام ال اين سايت را در اينجا مشاهده نماييد.
:: اين سايت توسط برنامه مووبل تايپ3.121 طراحي و اجرا شده است.
::  کليه حقوق اين سايت بر اساس امتياز Creative Commons  متعلق به عمادالدين باقي است.