جمعه 25 دی 1394

«دنیای بسته» عمادالدین باقی چگونه است؟ (عباس عبدی)

رعایت حقوق زندانی، معیاری برای سنجش عدالت


مهرنامه شماره ۴۵ سال ششم، دی ماه 1394 ص 239

اگر قرار باشد كه معیاری را برای سنجش كیفیت عدالت در یک جامعه نشان دهیم، شاید یكی از بهترین معیارها، كیفیت و چگونگی رعایت قانون و عدالت درباره زندانیان و رفتار با آنان است. چرا چنین ادعایی می‌شود؟ به این دلیل كه حكومت و شاید جامعه مدعی است كه زندانی به سبب تخلف از قانون مجازات می‌شود. اگر این ادعا درست باشد، به طریق اولی باید حقوق انسانی و تصریح‌شده زندانی نیز رعایت شود. اگر كسی را به صفت دروغگویی سرزنش می‌كنیم، باید خودمان نیز از دروغگویی پرهیز كنیم، و اگر خودمان دروغ بگوییم، حقی بر سرزنش كردن دیگران نداریم. اعمال مجازات زندان بر ناقض قانون وقتی مشروعیت اخلاقی پیدا می‌کند که کلیت حقوق او نیز رعایت شود.‌ بنابراین مطالعه درباره زندان و زندانی نه فقط از حیث شناخت این نهاد لازم است، بلكه از جهت شناخت کیفیت عدالت در جامعه‌ای كه در آن زندگی می‌كنیم نیز الزامی است.
مدیریت و دست‌اندركاران ماهنامه مهرنامه از بنده خواستند كه درباره كتاب «دنیای بسته» دوست عزیزم آقای عمادالدین باقی كه اخیراً منتشر شده است، مطلبی بنویسم. خواندن كتاب برای استفاده یك موضوع است و خواندن برای نوشتن درباره آن موضوع دیگری است. چرا كه در حالت اخیر نیاز به یادداشت‌برداری و مراجعات مكرر به متن است كه این كار مستلزم فرصت بیشتری است، و باید برای هر اظهارنظری كه درباره كتاب یا جزییات آن می‌شود به متن كتاب ارجاع داد و نه‌تنها زمان و فرصت كافی می‌خواهد، بلكه حجم زیادی از نوشته را نیز شامل خواهد شد که در محدوده تعیین شده نمی‌گنجد. بنابراین می‌كوشم كه به صورت مختصر برخی نكات را که بصورت کلی برداشت کرده‌ام درباره كتاب حاضر تقدیم كنم. بدیهی است برای تایید تک‌تک این برداشت‌ها نیاز به ارجاع دادن به موارد مشخص در کتاب است.
1ـ بیش از هر چیز باید به توجه مسئولانه و خیرخواهانه آقای باقی به موضوع زندانیان و این قشر به نسبت بی‌پناه احترام گذاشت و آن را ارج نهاد؛ توجهی كه از خلال پیگیری امور و مشكلات آنان، چه به صورت فردی و چه به صورت نهادی در گذشته و حال دیده ‌شده است. این رفتار فقط یک کنش اخلاقی و انسانی نیست بلکه یک کنش پیشگیرانه و اصلاحی نیز هست. نفس اینكه زندانی می‌بیند فرد یا افرادی هستند كه بدون چشمداشت پیگیر مطالب، حقوق و نیازهای آنان هستند، در بازگشت آنان به بطن جامعه بسیار موثر است.
2ـ بیان و طرح مسایل از دیدگاه زندانیان و توصیف واقعیت و محیط زندان، كه زندانی چگونه می‌بیند و چگونه می‌اندیشد، و چگونه برداشت می‌كند، به خواننده این امكان را می‌دهد كه درك دقیق‌تری از این نهاد مهم و مدرن داشته باشد. اگرچه گفته می‌شود كه زندان نهادی قدیمی است و از گذشته نیز بوده است، ولی زندان با اهداف و کارکرد و به عنوان نهادی كه امروز می‌شناسیم، پدیده‌ای مدرن است. به‌ویژه از هنگامی كه به عنوان مهمترین شیوه مجازات شناخته شده است. طرح این مسایل اگر با مثال‌هایی روشن و ملموس همراه باشد، برای خواننده جذابیت زیادی فراهم می‌كند، هرچند همیشه این خطر وجود دارد كه از مثال‌ها و تجربیات شخصی، تعمیم‌های نادرستی را نتیجه بگیریم، ولی اگر نویسنده احتیاط‌های لازم را بنماید این مشكل كمتر خواهد شد. در هر حال اینكه نگاه زندانی به خودش، به دیگران، به خانواده، به طبیعت و درك او از زمان، از نیازهای جسمی و روحی و از خوراك و پوشاك و خیلی چیزهای دیگر متفاوت از نگاه یك فرد عادی است، به خودی خود می‌تواند مهم باشد و درك ما را نسبت به زندانی بهبود بخشد، و حتی در برنامه‌ریزی برای نتیجه‌بخشی زندان مفید واقع شود. و از این نظر باید گفت كه كتاب «دنیای بسته» واجد نكاتی است كه در بهبود فهم خواننده نسبت به زندان و زندانی و نیز جهت سیاست‌گذاری نسبت به زندان اهمیت اساسی دارد. این مجموعه به دلیل طول مدتی که نویسنده در زندان بوده‌اند یا با امور آنان چه در داخل و چه در بیرون زندان مانوس بوده‌اند از غنای کافی و برخی نوآوری‌ها برخوردار است.
3ـ علی‌رغم این نكات مثبت كتاب «دنیای بسته» به لحاظ انتظاری كه از نویسنده و مدعیات آن می‌رود واجد كاستی‌هایی است كه نمی‌دانم آیا این امكان فراهم خواهد شد كه در چاپ‌های بعدی این كاستی‌ها برطرف شود یا نه؟ البته مشروط بر اینكه اصولاً چنین ادعایی پذیرفته، و از دیدگاه نویسنده نیز كاستی تلقی شود. بنده سعی می‌كنم كه خیلی كلی به این موارد اشاره كنم، و برای جلوگیری از طولانی شدن مطلب، از ذكر مصادیق بجز در مواردی که حالت نمونه دارد پرهیز كنم.
4ـ اولین نكته مهم این است كه نویسنده كوشیده است كتاب را در ذیل یك پژوهش به معنای كلاسیك تعریف كند. به نظر می‌رسد كه چنین كاری موجب می‌شود كه انتظارات ویژه‌ای در خواننده كتاب ایجاد شود، كه در عمل و با خواندن کتاب برآورده نمی‌شود. یك پژوهش ساختار خاصی دارد كه این كتاب واجد آن نیست. مقدمه، طرح مسأله، روش تحقیق، پیشینه تحقیق، چارچوب مفهومی، تعریف دقیق مفاهیم، و ارایه یافته‌ها در قالب چارچوب مفهومی، اثبات و رد فرضیات و یك نتیجه‌گیری قوی، از عناصر اصلی یك پژوهش هستند كه می‌توان گفت كتاب فاقد ویژگی‌ها و استخوان‌بندی لازم برای معرفی چنین عنوانی است. برای طی كردن چنین راهی، تغییرات و اضافات زیادی باید انجام شود كه كار را سخت می‌كند. شاید بهتر بود كه كتاب در ذیل تجربیات و نگاهی از درون نسبت به زندان عنوان می‌شد كه انتظارات از كتاب را با آنچه كه هست واقعی‌تر می‌كرد. به نظر می‌رسد ارائه کتاب در ذیل عنوان تجربیات و نگاهی از درون به زندان و زندانی هیچ چیزی را از کتاب کم نمی‌کرد؛ و خواننده را با متن و محتوای کتاب بیشتر درگیر می‌نمود.
5ـ وقتی كه كتاب در قالب پژوهش طرح شود الزامات صوری پژوهشی نیز باید رعایت شود. برای نمونه، ارجاعات باید دقیق و كامل باشد. در برخی از موارد هیچگونه ارجاعی ذكر نشده است. (ص 46 و 47 و 181 و...) در مواردی ارجاعات به طرز ناصحیحی آمده است. در حالی که در متون غیرپژوهشی چنین الزامی نیست. هم‌چنین برخی منابع دیگر در این زمینه است كه ظاهراً در دسترس نویسنده نبوده یا از آن غفلت شده است. برای نمونه دو منبع از بنده است كه اولی پژوهش پیمایشی از زندانیان به نام تاثیر زندان بر زندانی است و در داده‌ها و محتوای آن بخش مهمی از نکاتی كه موردنظر نویسنده بوده را از زاویه تأثیر زندان بر زندانی ارایه كرده است. البته شاید چون این پژوهش به قول كتاب؛ نگاه از بیرون بوده، مورد توجه قرار نگرفته، ولی متن دوم مطلب به نسبت طولانی «انسان بی‌پناه» كه تجربه شخصی من از زندان عمومی سال 1372 است در پایان كتاب از «لس‌آنجلس تا قزوین» آمده و در روزنامه سلام نیز به صورت پاورقی منتشر شد به همین موارد پرداخته است که آن نیز مورد استفاده قرار نگرفته است. با توجه به این دو موردی که خودم از آن اطلاع دارم می‌توان حدس زد که منابع دیگری هم بوده‌اند و هستند که مطالعه نشده‌اند. البته اگر کتاب تحت عنوان پژوهش نباشد ارجاع یا استفاده کردن از این موارد در کتاب الزامی نیست.
6ـ مهم‌ترین استدلال نویسنده این است كه این كتاب حاصل نگاهی از درون و تجربه زیسته وی در زندان و با زندانی است؛ و از این حیث آن را واجد مفاهیم و گزاره‌هایی دانسته كه نگاه از بیرون قادر به درك و فهم آن نیست. اگرچه نگاه از درون و شیوه مشاهده مشاركتی كمك به درك بهتر پدیده‌ها می‌كند، ولی آنچه كه در كتاب آمده را نمی‌توان واجد انحصاری این ویژگی دانست. زیرا نگاه از درون فقط به معنای آن نیست كه ببینیم زندانی چه می‌گوید یا چطور می‌بیند؟ این را می‌توان از او هم پرسید، نگاه از درون تحلیلی فراتر از آن چیزی است كه زندانی گمان می‌كند، دارد می‌بیند یا می‌گوید. تحلیلی است كه پرورده شده ذهن خلاق محقق در چارچوب مفهومی و نظری اوست. مطالعات مردم‌شناسانه‌ای كه از اقوام و قبایل می‌شود به نوعی نگاه از درون است ولی نتیجه پژوهشگر چیزی فراتر از نگاه فرد یا افرادی است كه مطالعه شده‌اند. بخش قابل توجهی از یافته‌های كتاب با مشاهده و یا حتی گفت‌وگو نیز قابل دریافت است و بیان آنها مستلزم تجربه شخصی زندان نیست، بنابراین شاید این امكان وجود داشت كه یافته‌های نگاه از بیرون نیز به متن اضافه شود.
7ـ متن در موارد گوناگونی حاوی گزاره‌هایی است كه به لحاظ علمی ثابت نشده است و شاید هم هیچگاه ثابت نشود. هم‌چنین تكرار مطالب به نسبت قابل توجه است، ضمن اینكه به نظر می‌رسد فیش‌هایی كه نویسنده محترم در مقاطع گوناگون زندان نوشته‌اند، به همان صورت در كتاب استفاده شده‌اند، به همین دلیل در موارد زیادی از منظر خواننده انسجام و پیوستگی مطالب از دست رفته است. از سوی دیگر لحن و زبان متن یك‌دست نیست، گاه از ادبیات آكادمیك استفاده شده است، و گاه از ادبیات خاطره‌ای و تا حدی خودمانی. اگر متن كتاب یك ویراستاری جدی می‌شد، ابهاماتی كه به دلیل این مشكلات یا وجود جملات طولانی یا نارسا وجود دارد برطرف می‌شد و برای خوانندگان مفیدتر بود.
در هر حال امیدواریم كه حقوق یکی از بی‌پناه‌ترین اقشار جامعه، یعنی زندانیان بیش از این رعایت شود و یکی از شروط لازم آن نیز مطالعه و نوشتن كتاب و مقاله درباره این گروه قابل توجه است و کتاب آقای باقی حتما می‌تواند در این مسیر گره‌گشایی کند.




 

آخرين مطالب
بايگاني ماهانه - ميلادي
 November 2017 [3]
 October 2017 [4]
 September 2017 [4]
 August 2017 [1]
 July 2017 [5]
 June 2017 [2]
 May 2017 [6]
 April 2017 [3]
 March 2017 [2]
 February 2017 [7]
 January 2017 [8]
 December 2016 [2]
 November 2016 [3]
 October 2016 [3]
 September 2016 [1]
 August 2016 [2]
 July 2016 [2]
 June 2016 [4]
 May 2016 [1]
 April 2016 [3]
 February 2016 [1]
 January 2016 [4]
 December 2015 [2]
 November 2015 [4]
 October 2015 [1]
 September 2015 [1]
 August 2015 [6]
 July 2015 [1]
 June 2015 [4]
 May 2015 [3]
 February 2015 [5]
 January 2015 [6]
 November 2014 [5]
 October 2014 [1]
 September 2014 [5]
 August 2014 [1]
 July 2014 [1]
 June 2014 [3]
 May 2014 [2]
 April 2014 [3]
 March 2014 [2]
 February 2014 [2]
 January 2014 [2]
 December 2013 [5]
 November 2013 [4]
 October 2013 [3]
 September 2013 [4]
 August 2013 [5]
 July 2013 [6]
 June 2013 [1]
 May 2013 [1]
 March 2013 [1]
 February 2013 [3]
 January 2013 [2]
 December 2012 [4]
 November 2012 [3]
 October 2012 [4]
 September 2012 [3]
 August 2012 [2]
 July 2012 [5]
 June 2012 [3]
 May 2012 [2]
 April 2012 [3]
 March 2012 [4]
 February 2012 [4]
 November 2011 [1]
 October 2011 [2]
 September 2011 [1]
 July 2011 [4]
 December 2010 [6]
 November 2010 [2]
 October 2010 [3]
 September 2010 [4]
 August 2010 [2]
 July 2010 [1]
 June 2010 [3]
 May 2010 [4]
 April 2010 [5]
 March 2010 [1]
 February 2010 [2]
 January 2010 [1]
 December 2009 [6]
 November 2009 [6]
 October 2009 [11]
 September 2009 [4]
 August 2009 [12]
 July 2009 [6]
 June 2009 [9]
 May 2009 [9]
 April 2009 [6]
 March 2009 [7]
 February 2009 [9]
 January 2009 [9]
 December 2008 [7]
 November 2008 [1]
 October 2008 [1]
 August 2008 [1]
 June 2008 [4]
 April 2008 [6]
 March 2008 [2]
 February 2008 [3]
 January 2008 [1]
 December 2007 [1]
 October 2007 [2]
 September 2007 [9]
 August 2007 [19]
 July 2007 [9]
 June 2007 [13]
 May 2007 [22]
 April 2007 [6]
 March 2007 [7]
 February 2007 [7]
 January 2007 [18]
 December 2006 [5]
 November 2006 [6]
 October 2006 [10]
 September 2006 [7]
 August 2006 [11]
 July 2006 [8]
 June 2006 [16]
 May 2006 [16]
 April 2006 [7]
 March 2006 [16]
 February 2006 [11]
 January 2006 [5]
 December 2005 [17]
 November 2005 [14]
 October 2005 [8]
 September 2005 [13]
 August 2005 [22]
 July 2005 [8]
 June 2005 [17]
 May 2005 [28]
 April 2005 [12]
 March 2005 [13]
 February 2005 [13]
 January 2005 [19]
 December 2004 [16]
 November 2004 [30]
 October 2004 [41]
 September 2004 [15]
 August 2004 [18]
 July 2004 [29]
 June 2004 [25]
 May 2004 [21]
 April 2004 [18]
 March 2004 [12]
 February 2004 [6]
 January 2004 [13]
 December 2003 [24]
 November 2003 [22]
 October 2003 [16]
 September 2003 [11]
 August 2003 [14]
 July 2003 [3]
 June 2003 [2]
 May 2003 [8]
 April 2003 [4]
 March 2003 [6]
 February 2003 [3]
 January 2003 [4]
 November 2002 [12]
تماس
 emad_baghi at hotmail.com
دريافت با اي ميل
:: براي آگاهي از مطالب تازه، آدرس اي ميل خود را در کادر زير وارد نماييد:

اطلاعات جانبي
::  تاکنون 1153 مطلب و 706 نظر در اين سايت منتشر شده است.
:: براي مشاهده آمار بازديدکنندگان سايت مي توانيد را کليک نماييد.
::  نسخه اکس ام ال اين سايت را در اينجا مشاهده نماييد.
:: اين سايت توسط برنامه مووبل تايپ3.121 طراحي و اجرا شده است.
::  کليه حقوق اين سايت بر اساس امتياز Creative Commons  متعلق به عمادالدين باقي است.