شنبه 17 مهر 1395

گفتگو درباره مشکلات تحقیق در حوزه مردم شناسی عزاداری های محرم

پژوهش درباره سوگواری‌های محرم با تعصب امکان‌پذیر نیست

http://ebtekarnews.com/?newsid=57046
http://ebtekarnews.com/index.php?year=1395&month=07&day=14&category=8&
روزنامه ابتکار شماره 3543 چهارشنبه14مهر1395 ص8
زمانی که این گفت‌وگوی کوتاه با عمادالدین باقی انجام شد، به نظر نمی‌رسید که برای انتشار با مشکلی روبه‌رو شود. با این حال این گفت‌وگو به دلایلی سه سال منتشر نشد تا اینکه امسال با اجازه دوباره از این پژوهشگر به چاپ می‌رسد. عمادالدین باقی، برخلاف باور بسیاری که تنها او را با وجهه سیاسی‌اش می‌شناسند، پژوهشگر جامعه‌شناس و تاریخ هم هست که به ویژه به مردم‌شناسی سوگواری برای امام حسین(ع) علاقه دارد. او نویسنده کتاب «جامعه‌شناسی قیام امام حسین(ع) و مردم کوفه» درباره قیام امام حسین(ع) و جریان کربلاست. این گفت‌وگوی کوتاه را در ادامه می‌خوانید:

وضعیت پژوهش‌های مردم‌شناسی سوگواری‌های ماه محرم و امام حسین(ع) را چطور ارزیابی می‌کنید؟
پژوهش در این حوزه که از حوزه‌های مورد توجه مردم است مشکلات بسیاری دارد. پس از انتشار کتابم با عنوان «جامعه‌شناسی قیام امام حسین(ع) و مردم کوفه» تصمیم گرفتم پژوهشی درباره بحث‌هایی که در سرفصل‌های کتاب نبود،‌ انجام دهم و مردم‌شناسی سوگواری امام حسین(ع) را به‌عنوان فصلی از کتاب به آن اضافه کنم. پژوهش درباره مردم‌شناسی سوگواری‌ها بسیار گسترده‌تر از آن‌چه تصور می‌کردم، شد و این تحقیق مستقل نیاز به پژوهش‌های میدانی و مطالعاتی گسترده داشت که تاکنون بیش از یک‌هزار صفحه درباره این مباحث گردآوری و تدوین کردم.
اگر بخواهیم درباره اصل بحث سوگواری صحبت کنیم، باید بگویم که سوگواری به اسلام یا دین خاصی تعلق ندارد و عموما عزاداری‌ها در سه سطح خویشاوندی، ملی و مذهبی برگزار می‌شوند که همیشه به‌عنوان واکنشی طبیعی و غریزی بشر نسبت به فقدان افراد بوده است. سوگواری‌های ملی بیشتر شخصیت‌های مردمی و سیاسی را شامل می‌شود و مقطعی هستند در حالی که سوگواری‌های مذهبی علاوه‌بر استمرار، فراگیر، مردمی و عمومی بودن، جنبه غیررسمی نیز دارند. سوگواری محرم و امام حسین(ع) بزرگترین مراسم مذهبی در ایران هستند که به‌دلیل ژرفای تاریخی آن از جذابیت بیشتری برخوردار است.
با این حال یکی از مشکلات بزرگ در این نوع پژوهش‌ها به‌ویژه مساله سوگواری محرم این است که این پدیده با فرهنگ توده و زندگی مردم عجین شده که عملا بیش از آن‌که مبحثی پژوهشی و در اختیار محققان باشد در اختیار توده و باورهای آن‌هاست. وجود پیوندهای عاطفی موجود میان مردم درباره امام حسین(ع) باعث شده تا برخورد با چنین پژوهش‌هایی گاه به مرز تعصب برسد و کار را برای تحقیق دشوار کند. در حالی که پژوهشگر باید فارغ از پیشداوری که شرط اولیه تحقیق است به ارائه یافته‌هایش بپردازد. اما گاهی مردم فکر می‌کنند اگر پژوهشی درباره سوگواری‌های امام حسین(ع) انجام بگیرد و نتیجه تحقیق با آن‌چه در ذهن توده مردم وجود دارد، مغایر باشد از روی غرض‌ورزی است.
این پژوهش‌ها براساس متون قدیمی است، درباره استفاده از این متون چه مشکلاتی وجود دارد؟
برخی سفرنامه‌های قرن 15 میلادی و متون پس از آن دوره به فارسی ترجمه نشده بودند که به عنوان بخشی از منابعی هستند که از آن‌ها استفاده کردم و به بررسی دو حوزه مردم‌شناسی این مراسم شامل سبک‌ها و ابزار و ادوات سوگواری پرداختم. به‌دست آوردن اطلاعات و منابع در این حوزه هم با مشکلات فراوانی همراه است. در برخی حوزه‌ها اطلاعات پراکنده‌ای وجود دارد و درباره موارد دیگر هیچ‌گونه اطلاعاتی ثبت نشده و این تنها بخشی از مشکلات پژوهش در حوزه سوگواری‌های محرم است. از طرف دیگر چون موضوع سوگواری امری عمومی است، همه فکر می‌کنند تمامی مسائل مربوط به سوگواری‌های امام حسین(ع) ثبت و ضبط شده است، البته این مسائل، موضوعی رایج در میان توده مردم و امری عادی است و درباره آن بسیار گفته و شنیده می‌شود و بیشتر مردم آنها را امری بدیهی می‌دانند که بی‌نیاز از پژوهش است در حالی که با حجم انبوهی از منابع غالبا تکراری درباره این امر روبه‌رو هستیم و این مساله مشکلی در پژوهش‌های این حوزه ایجاد می‌کند.

شیوه سوگواری‌ها از گذشته تا امروز چه تغییری کرده است؟ در واقع این سوگواری‌ها چگونه شکل گرفته است؟
منابع درباره چگونگی برگزاری این سوگواری‌ها از قرون اول هجری‌قمری به‌ویژه از آل‌بویه سخن می‌گویند. پیش از آن نیز در منابع مربوط به علم حدیث، سوگواری‌ها به شیوه اشک ریختن به‌عنوان روشی برای برگزاری مراسم سوگواری امام حسین(ع) مطرح شده بود. ابزار سوگواری هم پیشینه‌های متفاوتی دارند. سینه‌زنی، قدیمی‌ترین سبک سوگواری بوده است. استفاده از طبل نیز بر اساس برخی منابع به دوره صفویه و پس از آن در قاجار بازمی‌گردد. این وسیله در جنگ‌ها و آماده‌باش‌های رزمی استفاده می‌شده و از آن‌جا که واقعه کربلا نیز رویدادی نظامی محسوب می‌شود، در مراسم تجلیل یا تشییع نیز از آن استفاده می‌کنند طبل زدن در این آیین غیرعادی نیست. به طور مثال، در کتاب مقریزی به طبل زدن در مصر مربوط به قرن چهارم و پنجم هجری اشاره شده است. در منابع استفاده از ابزار و وسایل دیگر مانند زنجیر تا پیش از صفویه مرسوم نبوده و تنها در برخی مناطق دیده می‌شود. زنجیرزنی در دوره پهلوی نیز عمومیت ندارد و 30 سال پیش در رشت انجام می‌شد. این‌که نخستین‌بار در کجا از زنجیر استفاده شده، اطلاعاتی به‌ثبت نرسیده است. قمه‌زنی نیز از اتفاقاتی است که پس از صفویه به سوگواری‌ها افزوده شد. به هر حال اطلاع و پژوهش درباره مردم‌شناسی سوگواری‌ها به‌ویژه مراسم امام حسین(ع) نیاز به مطالعات گسترده دارد و باید پژوهشگران به‌دور از تعصبات بتوانند آن‌چه از یافته‌های مردم‌شناسی به‌دست آمده، منتشر کنند.

در این حوزه آثار بسیاری نوشته شده است، با این حال نتوانسته‌اند از برخی خرافه‌ها جلوگیری کنند، چرا بزرگداشت سرور و سالار شهیدان، با چنین مشکلاتی روبه‌روست؟
در ایران که مرز مذهب و سیاست تفکیک نشده و درهم آمیختگی در این دو حوزه وجود دارد و به محض ورود پژوهشگر در چنین حوزه‌هایی با مشکلات و تهدیدات از حوزه سیاسی و حوزه عمومی مواجه خواهد شد. همین امر باعث شده تا برخی کتاب‌های منتشر شده در این حوزه دچار مشکلاتی شوند، به طور مثال پیش از انقلاب، شهید عبدالکریم هاشمی‌نژاد کتاب «درسی که حسین(ع) به انسان‌ها آموخت» را منتشر کرد و در آن به مسائلی مانند قمه‌زنی که باعث تخریب چهره اسلام شده‌اند، پرداخت. «فریادهای شهید مطهری بر تحریف‌های عاشورا» کتاب دیگری است که به بدعت‌ها و جعلیات درباره این مساله می‌پردازد. کتاب «شهید جاوید» اثر آیت‌الله نعمت‌الله صالحی‌نجف‌آبادی نیز با هیاهو و انتقادهای بسیاری پس از نشر مواجه شد یا کتاب دیگری از این فقیه پژوهشگر «نگاهی به حماسه حسینی» است که سرنوشتی مشابهی با دیگر کتاب‌ها داشت. تمامی این آثار تلاش کردند تا با اصالت نداشتن برخی از این آداب و بدعت بودن آن‌ها مبارزه کنند اما در زمان انتشار با مشکلات و توقیف روبه‌رو شدند. علما تلاش کردند با ورود در این زمینه به این جعلیات خاتمه دهند اما طبیعی است هنگامی که در پژوهش از منظر مردم‌شناسی وارد این مساله می‌شویم، مخاطبی که دچار حس تعلق، تعصب، دلبستگی و شیدایی است با ابهاماتی مواجه می‌شود که برآمده از هژمونی نگاه عاطفی به این مساله است و این امر از بزرگترین مشکلات پژوهش‌های سوگواری‌های محرم محسوب می‌شود. افرادی که توانسته‌اند کتاب‌هایی با چنین مضامینی منتشر کنند معمولا با رویکرد همنوایی با فضا، سنت‌ها، نگاه مسلط و هژمونی موجود است.

تاثیر رسانه‌ها به‌ویژه تلویزیون بر نگاه مردم به این سوگواری‌ها را چطور ارزیابی می‌کنید؟
متاسفانه هر ساله صدا و سیما افرادی را به تلویزیون می‌آورد و سخنانی را پخش می‌کند که نه سندیت تاریخی دارند و نه از لحاظ عقلی و شرعی قابل دفاع هستند و تاثیر بسیاری در ترویج باورهای نادرست در جامعه گذاشته‌اند. متعجبم در جایی که صحبت درباره نظرهای سیاسی فیلترهای بسیاری دارد، در حوزه مباحث دینی هیچ‌گونه فیلتری موجود نیست و همین صحبت‌ها که از تلویزیون در اختیار عموم قرار می‌گیرد باعث تقویت خرافه‌ها در جامعه می‌شود.




 

آخرين مطالب
بايگاني ماهانه - ميلادي
 December 2017 [1]
 November 2017 [5]
 October 2017 [4]
 September 2017 [4]
 August 2017 [1]
 July 2017 [5]
 June 2017 [2]
 May 2017 [6]
 April 2017 [3]
 March 2017 [2]
 February 2017 [7]
 January 2017 [8]
 December 2016 [2]
 November 2016 [3]
 October 2016 [3]
 September 2016 [1]
 August 2016 [2]
 July 2016 [2]
 June 2016 [4]
 May 2016 [1]
 April 2016 [3]
 February 2016 [1]
 January 2016 [4]
 December 2015 [2]
 November 2015 [4]
 October 2015 [1]
 September 2015 [1]
 August 2015 [6]
 July 2015 [1]
 June 2015 [4]
 May 2015 [3]
 February 2015 [5]
 January 2015 [6]
 November 2014 [5]
 October 2014 [1]
 September 2014 [5]
 August 2014 [1]
 July 2014 [1]
 June 2014 [3]
 May 2014 [2]
 April 2014 [3]
 March 2014 [2]
 February 2014 [2]
 January 2014 [2]
 December 2013 [5]
 November 2013 [4]
 October 2013 [3]
 September 2013 [4]
 August 2013 [5]
 July 2013 [6]
 June 2013 [1]
 May 2013 [1]
 March 2013 [1]
 February 2013 [3]
 January 2013 [2]
 December 2012 [4]
 November 2012 [3]
 October 2012 [4]
 September 2012 [3]
 August 2012 [2]
 July 2012 [5]
 June 2012 [3]
 May 2012 [2]
 April 2012 [3]
 March 2012 [4]
 February 2012 [4]
 November 2011 [1]
 October 2011 [2]
 September 2011 [1]
 July 2011 [4]
 December 2010 [6]
 November 2010 [2]
 October 2010 [3]
 September 2010 [4]
 August 2010 [2]
 July 2010 [1]
 June 2010 [3]
 May 2010 [4]
 April 2010 [5]
 March 2010 [1]
 February 2010 [2]
 January 2010 [1]
 December 2009 [6]
 November 2009 [6]
 October 2009 [11]
 September 2009 [4]
 August 2009 [12]
 July 2009 [6]
 June 2009 [9]
 May 2009 [9]
 April 2009 [6]
 March 2009 [7]
 February 2009 [9]
 January 2009 [9]
 December 2008 [7]
 November 2008 [1]
 October 2008 [1]
 August 2008 [1]
 June 2008 [4]
 April 2008 [6]
 March 2008 [2]
 February 2008 [3]
 January 2008 [1]
 December 2007 [1]
 October 2007 [2]
 September 2007 [9]
 August 2007 [19]
 July 2007 [9]
 June 2007 [13]
 May 2007 [22]
 April 2007 [6]
 March 2007 [7]
 February 2007 [7]
 January 2007 [18]
 December 2006 [5]
 November 2006 [6]
 October 2006 [10]
 September 2006 [7]
 August 2006 [11]
 July 2006 [8]
 June 2006 [16]
 May 2006 [16]
 April 2006 [7]
 March 2006 [16]
 February 2006 [11]
 January 2006 [5]
 December 2005 [17]
 November 2005 [14]
 October 2005 [8]
 September 2005 [13]
 August 2005 [22]
 July 2005 [8]
 June 2005 [17]
 May 2005 [28]
 April 2005 [12]
 March 2005 [13]
 February 2005 [13]
 January 2005 [19]
 December 2004 [16]
 November 2004 [30]
 October 2004 [41]
 September 2004 [15]
 August 2004 [18]
 July 2004 [29]
 June 2004 [25]
 May 2004 [21]
 April 2004 [18]
 March 2004 [12]
 February 2004 [6]
 January 2004 [13]
 December 2003 [24]
 November 2003 [22]
 October 2003 [16]
 September 2003 [11]
 August 2003 [14]
 July 2003 [3]
 June 2003 [2]
 May 2003 [8]
 April 2003 [4]
 March 2003 [6]
 February 2003 [3]
 January 2003 [4]
 November 2002 [12]
تماس
 emad_baghi at hotmail.com
دريافت با اي ميل
:: براي آگاهي از مطالب تازه، آدرس اي ميل خود را در کادر زير وارد نماييد:

اطلاعات جانبي
::  تاکنون 1156 مطلب و 706 نظر در اين سايت منتشر شده است.
:: براي مشاهده آمار بازديدکنندگان سايت مي توانيد را کليک نماييد.
::  نسخه اکس ام ال اين سايت را در اينجا مشاهده نماييد.
:: اين سايت توسط برنامه مووبل تايپ3.121 طراحي و اجرا شده است.
::  کليه حقوق اين سايت بر اساس امتياز Creative Commons  متعلق به عمادالدين باقي است.